ผู้บริโภคส่วนใหญ่อาจจะคุ้นเคยกับสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ หรือสินค้า GI ในขอบเขตของผลผลิตทางการเกษตร อาทิ ข้าว GI หรือ ผลไม้ GI เนื่องจากมีการปลูกในผืนดินและสภาพอากาศที่ระบุแหล่งที่มาได้อย่างชัดเจน

แต่ยังมีสินค้าประเภทงานหัตถกรรมอีกหลายอย่างทั่วประเทศไทยที่อาศัยแหล่งผลิต วัตถุดิบ และภูมิปัญญาเฉพาะถิ่น เช่น ชามไก่ลำปาง สินค้าที่เรารู้จักกันมายาวนาน และได้รับความนิยมในการซื้อหามาใช้งานอย่างแพร่หลาย จนทำให้เกิดความสับสนว่า จริง ๆ แล้ว ชามไก่ลำปางแท้ ๆ เป็นอย่างไร และที่เห็นออกมามากมายในท้องตลาดนั้นเป็นของจริงหรือไม่

ประวัติชามไก่ลำปาง

การผลิตชามไก่ในจังหวัดลำปางเริ่มต้นในช่วงปี พ.ศ. 2500 หลังจากมีการพบแหล่งแร่ดินขาวคุณภาพดีใน อ.แจ้ห่ม ซึ่งเหมาะกับการทำเซรามิกโดยชาวจีนที่เข้ามาอาศัยอยู่ในแถบนั้นได้ร่วมกันก่อตั้งโรงงานแห่งแรกในจังหวัด และถ่ายทอดวัฒนธรรมการปั้นดินเผาจนเป็นที่แพร่หลายมาถึงปัจจุบัน

ชามไก่ GI ลำปางได้มาเมื่อไหร่

ชามไก่ลำปาง ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็น GI ตั้งแต่ปี 2554 เนื่องจากเป็นสินค้าที่มีคุณภาพ มีคุณลักษณะโดดเด่น และมีชื่อเสียง เชื่อมโยงกับแหล่งภูมิศาสตร์และภูมิปัญญาการผลิตในพื้นที่ ซึ่งกระบวนการผลิตตามที่ขึ้นทะเบียน GI ไว้กับกรมทรัพย์สินทางปัญญา ครอบคลุมผลิตภัณฑ์เครื่องปั้นดินเผาประเภทเครื่องใช้บนโต๊ะอาหาร และผลิตในพื้นที่จังหวัดลำปางเท่านั้น

ผู้ผลิตชามไก่ลำปางในปัจจุบัน

ปัจจุบันมีผู้ประกอบการที่ผลิตชามไก่ลำปางราว 10 ราย มีปริมาณการผลิตประมาณ 2,600 ชิ้นต่อปี ทั้งนี้ ผู้ประกอบการที่จัดทำระบบควบคุมคุณภาพสินค้าและผ่านการประเมินของคณะกรรมการตรวจสอบ จะได้รับอนุญาตให้ใช้ตรา GI ไทยบนผลิตภัณฑ์หรือบรรจุภัณฑ์ที่จำหน่ายเป็นเวลา 2 ปี

เมื่อครบอายุสามารถยื่นขอให้มีการตรวจประเมินรอบใหม่เพื่อขอใช้ตรา GI ได้อย่างต่อเนื่อง โดยจะเป็นหลักประกันให้ผู้บริโภคมั่นใจได้ว่าสินค้า GI นั้นมีการควบคุมคุณภาพอย่างเข้มข้นและสามารถตรวจสอบย้อนกลับถึงแหล่งผลิตที่แท้จริงได้

3 จุดสังเกตชามไก่ลำปางของแท้

1. ใช้วัตถุดิบหลักเฉพาะถิ่น ไม่ใช่ดินทั่วไป แต่ต้องเป็นดินขาวลำปางผสมกับดินดำ และวัตถุดิบอื่น ได้แก่ หินฟันม้า และทรายแก้ว จะได้เนื้อดินที่มีความเหนียวและแข็งแกร่งคงรูป
2. กระบวนการผลิตตามภูมิปัญญาท้องถิ่น ขึ้นรูปด้วยเครื่องปั้น Jiggering ใช้มีดและฟองน้ำตกแต่งชิ้นงาน จากนั้นนำไปผึ่งให้แห้งหรือเผาที่อุณหภูมิ 800 องศาเซลเซียส
3. การวาดด้วยมือเป็นลวดลาย “ไก่ ต้นกล้วย และดอกโบตั๋น” อยู่ร่วมกัน โดยใช้สีสำเร็จรูปที่ได้มาตรฐาน แล้วนำไปเคลือบ โดยน้ำเคลือบมีส่วนผสมของหินฟันม้า ทรายแก้ว ดินขาว และหินปูน จากนั้นนำไปเผาอีกครั้งที่อุณหภูมิ 1,200 – 1,250 องศาเซลเซียส เป็นเวลา 6 – 9 ชม. ส่งผลให้เนื้อเซรามิกมีสีขาวนวลตามธรรมชาติ สีสันลวดลายติดทน มีคุณภาพและมีอายุการใช้งานยาวนาน เพราะผ่านกระบวนการผลิตและควบคุมคุณภาพตามข้อกำหนดของสินค้า GI

ขอบเขตการคุ้มครองชามไก่ลำปาง ตาม พ.ร.บ.คุ้มครองสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ พ.ศ. 2546 เพื่อป้องกันไม่ให้ประชาชนสับสนหรือหลงผิดในแหล่งกำเนิดของสินค้า โดยจะคุ้มครองการใช้ “ชื่อ GI” ตามหลักเกณฑ์ที่กฎหมายกำหนด ขณะที่การใช้ “ตราสัญลักษณ์ GI ไทย” เป็นอีกกรณีหนึ่งที่อยู่ภายใต้ พ.ร.บ.เครื่องหมายการค้า พ.ศ. 2534

การคุ้มครองลิขสิทธิ์ชามไก่ลำปาง

หากมีการนำชื่อ ชามไก่ลำปาง หรือ Lampang Chicken Bowl ไปใช้กับสินค้าที่ไม่ได้ผลิตในแหล่งที่กำหนด หรือไม่มีกระบวนการผลิตตามมาตรฐานที่ขึ้นทะเบียน GI ไว้ เข้าข่ายความผิดตาม พ.ร.บ.คุ้มครองสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ พ.ศ. 2546 มีโทษปรับสูงสุด 200,000 บาท

กรณีแอบอ้างใช้ ตราสัญลักษณ์ GI ไทย: หากนำตรา GI ไทยไปใช้โดยไม่ได้รับอนุญาต เข้าข่ายความผิดตาม พ.ร.บ.เครื่องหมายการค้า พ.ศ. 2534 มีโทษจำคุกสูงสุด 4 ปี ปรับสูงสุด 400,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ

กรณีใช้ลวดลายหรือรูปแบบที่คล้ายคลึงกับสินค้า GI ในพื้นที่ : โดยไม่ได้ใช้ชื่อ GI ไม่ใช้ตราสัญลักษณ์ GI หรือไม่ได้แสดงข้อความอันเป็นการแอบอ้างแหล่งกำเนิด แม้จะมีลักษณะใกล้เคียงกับสินค้า GI ของแท้ ก็อาจไม่เข้าข่ายความผิดตาม พ.ร.บ.คุ้มครองสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ ซึ่งเป็นข้อจำกัดของกฎหมายที่ใช้หลักการคุ้มครอง “ชื่อ” และ “การแสดงแหล่งกำเนิด” มิใช่การคุ้มครองรูปแบบของผลิตภัณฑ์โดยทั่วไป

อรมน ทรัพย์ทวีธรรม อธิบดีกรมทรัพย์สินทางปัญญา เปิดเผยว่า กรมฯ ขอเชิญชวนประชาชนเลือกซื้อชามไก่ลำปางที่มีการแสดงชื่อสินค้า GI และตราสัญลักษณ์ GI อย่างถูกต้อง ผู้บริโภคควรตรวจสอบข้อมูลให้รอบคอบก่อนตัดสินใจซื้อ เพื่อสนับสนุนผู้ประกอบการ GI ไทย และลดความเสี่ยงจากการซื้อสินค้าที่อาจแอบอ้างเป็นสินค้า GI

ในกรณีที่พบเห็นหรือสงสัยว่า สินค้าที่ใช้ชื่อสินค้า GI อาจไม่ได้มาจากแหล่งผลิตที่กำหนด หรือไม่ได้มาตรฐานตามที่ขึ้นทะเบียนไว้ สามารถติดต่อได้ที่สำนักงานพาณิชย์จังหวัดทุกจังหวัด หรือสายด่วนกรมทรัพย์สินทางปัญญา

ทั้งนี้ กรมทรัพย์สินทางปัญญาได้ส่งเสริมและพัฒนาศักยภาพผู้ประกอบการ GI ชามไก่ลำปางอย่างต่อเนื่อง โดยมุ่งขยายโอกาสทางการตลาด สร้างมูลค่าเพิ่ม และส่งเสริมการใช้ประโยชน์สินค้า GI ในอุตสาหกรรมต่างๆ พร้อมส่งเสริมให้ผู้ประกอบการเซรามิกที่มีศักยภาพเข้าสู่ระบบ GI เพิ่มมากขึ้น เพื่อขยายฐานผู้ผลิตสินค้า GI ชามไก่ลำปาง สร้างความเข้มแข็งให้แก่ชุมชน และเพิ่มโอกาสในการแข่งขันของอุตสาหกรรมเซรามิกของจังหวัดในระยะยาว